Jongeren zijn geen middel, maar het doel
Jongeren zijn het gesprek van het moment: discussies rond jongerenprotesten, bootcamps, legerdienst en televisieprogramma’s verdelen de meningen. Wij voelen de nood om de discussie om te draaien: wat als we jongeren niet zien als middel om de noden van defensie in te vullen, kijkcijfers te behalen of zondebokken voor een falend systeem, maar als doel op zich? Als jeugdwelzijnsorganisatie vertrekken wij vanuit de jongeren zelf, en dan ontstaat er iets heel anders. Want niet alle jongeren krijgen vanzelf de kans om op kamp te gaan, hun grenzen te verleggen, of na te denken over hun toekomst. We werken voortdurend met jongeren die afhaken binnen het schoolsysteem en hun weg niet vinden. Dat schools afhaken is zelden een op zichzelf staand probleem. Het is het meest zichtbare signaal van een veel dieper afhaken, dat zijn wortels heeft in tal van andere maatschappelijke drempels en problemen. Jongeren die niet bereikt worden via klassieke vermaningen en dreigementen bereiken we vaak wél via iets anders: zelf ervaren, zelf doen, zelf voelen wat werkt.
Maar wanneer is een jongere eigenlijk “on track”? Niet wanneer die past binnen het keurslijf van school of verwachtingen, maar wanneer die zichzelf leert kennen en van daaruit zijn eigen keuzes leert maken. Om jongeren die kans te geven zetten wij ‘Rupture’ in als methodiek: een meerdaagse tocht in de wilde natuur waarbij begeleiders intensief optrekken met een groep jongeren, ver weg van de wijk, school en thuis. Geen lessen of uitleg, maar leren in echte situaties: wie niet voor zichzelf zorgt, voelt dat meteen, en wie in groep leeft, ontdekt hoe zijn gedrag dat van anderen beïnvloedt. We diepten de methodiek doorheen de jaren uit en organiseren intussen een twintigtal Ruptures per jaar met jongeren die we kennen uit jarenlange, dagelijkse begeleiding in Brussel.
In een onbekende context kan een jongere de gedragspatronen die hij of zij een leven lang heeft aangeleerd niet zomaar herhalen, want ze werken hier niet. Wil je geen regenjas dragen, dan wandel je nat en koud verder. Sta je te laat op, dan wandel je tot in de nacht. De natuur is de beste leermeesster. Ze laat je zelf ervaren waarom je goed voor jezelf en voor elkaar moet zorgen, zonder dat iemand je iets hoeft op te leggen.
Je staat er bovendien niet alleen voor. Je bent in groep, afhankelijk van andere jongeren en begeleiders, die elk hun eigen gewoontes en manieren om met moeilijke dingen om te gaan hebben. Op dat moment wordt de groep een krachtig middel om te leren. Fysiek uitgedaagd en buiten je comfortzone ontdek je dat jouw gedrag en dat van anderen met elkaar samenhangen. Staat iemand te laat op, weigert iemand de tent op te ruimen of ’s avonds mee te koken en af te wassen, dan voelt de hele groep de gevolgen.
Zo ontstaan rijke momenten van discussie en emotie. De begeleiders grijpen die momenten aan om samen met de jongeren te reflecteren over hun eigen patronen, over hun relatie tot anderen en over oude gewoontes die hier onder een vergrootglas komen te liggen. Zijn ze nog nuttig? Waarom haak je altijd op het laatste moment af? Zie je daar een parallel met je eigen leven? Met groeps- en individuele reflectieoefeningen en dagelijkse evaluatiemomenten leren jongeren stap voor stap stilstaan bij wat er gebeurde, hoe ze zich daarbij voelden, wat het voor hen betekent en wat ze ermee willen doen.
Wat jongeren zo leren, gaat ver. Hun zelfvertrouwen groeit wanneer ze grenzen verleggen, zoals een top halen die onbereikbaar leek, alleen in een tent slapen of voor het eerst zelf koken. Wie 24 uur op 24 samen is, leert samenwerken, verantwoordelijkheid opnemen, feedback geven en krijgen, en conflicten uitpraten in plaats van ze te ontwijken of te laten ontploffen. In stressvolle momenten, zoals een richel oversteken of een dag alleen doorbrengen in een vreemde omgeving, staan succeservaringen centraal. Voor jongeren die al te vaak het gevoel hadden te falen, maakt dat het verschil. Ook falen wordt een leerkans, en jongeren leren hun eigen aandeel in situaties te zien.
Gaandeweg gebeurt er iets wat in Brussel moeilijk lukt: jongeren laten hun schild zakken en ontdekken dat zich openstellen voor anderen niet altijd onveilig hoeft te zijn. Dat schild is er niet zomaar. Het is een overlevingsstrategie, opgebouwd in een realiteit waarin je elke dag waakzaam en in alert modus moet staan: geen middageten naar school, geen verwarming in de winter, wekelijks een ziekenhuisbezoek op het programma, de zetel in plaats van een eigen bed, drugs en geweld vormen een dagelijkse realiteit, asbest in de muren, geen plek voor jezelf. Wie elke dag moet overleven, leert zich af te schermen.
Deze focus op eigen kracht betekent niet dat we de jongere alleen verantwoordelijk houden. De systemische en structurele oorzaken aanpakken is werk van lange adem, en daar heeft een jongere op korte termijn weinig aan. Het is niet eerlijk dat een jongere individueel verantwoordelijk wordt gesteld voor wat in wezen een fout van het systeem is. Daarom wordt er gewerkt op drie niveaus tegelijk. We versterken jongeren zelf, door hen uit te dagen en hun veerkracht te laten groeien. We werken met hun directe omgeving, zoals het gezin en de school. En we werken op maatschappelijk niveau, door knelpunten te signaleren en beleid te beïnvloeden. Het ene niveau kan niet zonder het andere. Maar terwijl we blijven ijveren voor structurele verandering, mogen we de jongeren die hier en nu opgroeien niet laten wachten. Zij hebben het recht om vandaag al te leren omgaan met de wereld zoals hij is.
Het belangrijkste wat een Rupture biedt, is tijd en vertrouwen. Ervaringsleren kan overal, maar samen op een meerdaagse gaan geeft je de tijd om echt een connectie te maken, te praten en samen dingen te beleven. Daarmee ontstaat de ruimte en een voedingsbodem voor nieuwe inzichten en handvaten die jongeren meenemen wanneer ze terugkeren naar hun eigen context. Onderweg groeit ook een vertrouwen tussen jongeren en begeleiders dat blijft na de terugkeer. Wanneer ze het in Brussel nodig hebben, is de drempel om naar de begeleider toe te stappen verdwenen.
Dit alles staat ver af van defensiedenken, bootcamps, tucht en discipline. Het gaat niet om jongeren in het gareel te krijgen, maar om een manier van leren die we iedereen zouden aanraden. Jongeren uit een veiligere context krijgen die kansen vaak makkelijker aangeboden: de jeugdbeweging, schoolkampen, uitstappen met vrienden, op reis gaan met het gezin. Zo leren ze stelselmatig uit hun comfortzone te stappen en in groep te leven los van hun vertrouwde omgeving. Jongeren uit een kansarme context leren op precies dezelfde manier, maar binnen een referentiekader dat hen niet kan uitdagen om eruit te stappen. Er is geen tijd, geen geld of geen ruimte.
Als nabijheidsorganisatie maken wij die tijd en die ruimte wél. Veel van onze jongeren hebben nog nooit in een tent geslapen, nog nooit de bergen gezien, nog nooit een hele dag aan een stuk gewandeld of zijn nog nooit onbereikbaar geweest. Een Rupture geeft hen die kans — niet om een leger te vullen, kijkcijfers te halen of producten te verkopen, maar omdat zij, als doel op zich, die kans verdienen.